Gród w Ostrowie Tumskim, wizualizacja: P. Walichnowski

Ostrów Tumski
Teren Ostrowa Tumskiego i Śródki jest najstarszą i jedną z najcenniejszych części Poznania. W sposób szczególny zapisał się on w kartach historii miasta, będąc świadkiem wielu znaczących wydarzeń. Tu poczęła rodzić się  idea przyjęcia chrześcijaństwa jako „przepustki” do grona pełnoprawnych narodów europejskich. Skutkiem daleko sięgającej myśli Mieszka I, dążącego do uczynienia z kraju znaczącego ośrodka było małżeństwo z księżniczką czeską Dobrawą. Pod jej wpływem wzniesiona została w grodzie pierwsza świątynia, a Mieszko przyjął przypuszczalnie na Ostrowie Tumskim  chrzest w 966 r. Od tej chwili Poznań stał się centrum, promieniującej na całą Polskę wiary chrześcijańskiej, stanowiącej źródło prądów w kulturze i nauce. Kolejnym kamieniem milowym, mającym niebagatelny wpływ na kształtowanie się młodego państwa i jego administracji było powołanie do życia w Poznaniu pierwszego na polskich ziemiach biskupstwa (968 r.). Powstała wówczas Katedra piastuje tym samym godne miejsce  Alma Mater Kościoła Polskiego. O jej randze świadczy fakt, że stała się  pierwszą nekropolią władców piastowskich. W murach Katedry spoczywa trzech królów i pięciu książąt najstarszej polskiej dynastii.

Ostrów Tumski, fot. D. Krakowiak

Okres świetności Ostrowa Tumskiego zakończył najazd księcia czeskiego Brzetysława, który niszcząc grody wielkopolskie przyczynił się do przeniesienia ośrodka władzy do Małopolski. Historia tego miejsca nie kończyła się jednak na tym tragicznym wydarzeniu. Odbudowany gród na Ostrowie stał się stolicą Wielkopolski. Tu sprawowali władzę książęta dzielnicowi, w tym wielce zasłużony dla Poznania Przemysł I.
Po 1253 roku i lokacji miasta na lewym brzegu Warty, Ostrów Tumski stał się siedzibą władz kościelnych. W okresie średniowiecza przeprowadzono szereg inwestycji, które świadczyły o znaczeniu tego miejsca i aspiracjach jego mieszkańców. W tym czasie, na miejscu dawnego palatium piastowskiego powstał kościół NMP. W późniejszym okresie zbudowano psałterię. Oba zabytki zachowały się do dziś, świadcząc o bogatej przeszłości miejsca.

Biskupi poznańscy będąc mecenasami sztuki zamawiali u artystów europejskiej klasy wybitne dzieła. W sposób szczególny zasłużył się dla katedry Uriel Górka. Postacią godną uwagi był także  Jan Lubrański  - założyciel słynnej akademii  - pierwszej uczelni na ziemiach polskich kształcącej w duchu humanizmu.
W roku 1800 Ostrów Tumski przestał być samodzielnym organizmem miejskim i włączony został w granice Poznania. Wkrótce wybudowano tu pruskie fortyfikacje, będące elementem wewnętrznego pierścienia Twierdzy Poznań. Do dziś przetrwał ich fragment w postaci bramy Śluzy Tumskiej, przecinającej niegdyś nurt Cybiny i łączącej brzegi Ostrowa Tumskiego i Śródki.
W trudnym dla Polaków okresie zaborów Ostrów Tumski stał się miejscem manifestacji patriotycznych oraz akcji społecznych. Wśród nich wymienić należy przede wszystkim działania biskupa Wolickiego oraz hrabiego Raczyńskiego na rzecz odnowy grobów królewskich, czego rezultatem była budowa  Złotej Kaplicy.
Na przełomie XIX i XX wieku Ostrów Tumski stał się siedzibą prymasów Polski, których prochy spoczęły w poznańskiej katedrze.
II wojna światowa pozostawiła po sobie wielkie zniszczenia na Ostrowie Tumskim. Nie ominęły one katedry, która ucierpiała w wyniku ostrzału artyleryjskiego.
Poświęcenie odbudowanej katedry miało miejsce pamiętnego dla całej Polski dnia 28 czerwca 1956 roku. 10 lat później na Ostrowie Tumskim obchodzono uroczystości milenijne chrztu Polski z udziałem kardynała Stefana Wyszyńskiego i Karola Wojtyły. W 1983 roku przybył on po raz drugi na Ostrów Tumski – tym razem jako  Jan Paweł II.
Dziś Ostrów Tumski jest jednym z  najcenniejszych zespołów architektoniczno – urbanistycznych w kraju. Zespół zabytków obejmuje: katedrę, pałac arcybiskupi, kościół NMP, psałterię, dawną Akademię Lubrańskiego – Muzeum Archidiecezjalne, kanonie, wikariaty, bramę Śluzy Tumskiej. Ponadto niezwykłe skarby kryje ziemia: relikty palatium Mieszka I, wczesnośredniowieczne wały drewniano – ziemne, a podziemia katedralne: pierwsze groby królewskie  oraz  chrzcielnicę.

Śródka

Kościół św. Małgorzaty na Śródce

Śródka położona nad brzegiem rzeki Cybiny zlokalizowana jest w bezpośrednim sąsiedztwie Ostrowa Tumskiego. Początki jej ponadtysiącletniej historii związane są z grodem piastowskim, wobec którego pełniła funkcje służebne – jako osada targowa. W XIII wieku Śródka była brana pod uwagę jako miejsce lokacji nowego miasta wg prawa magdeburskiego – z rynkiem i prostokątną siatką ulic. Sprowadzono w tym czasie dominikanów, którzy posiadali swój kościół i klasztor. Ostatecznie miasto Poznań zostało lokowane na drugim brzegu rzeki Warty, a Śródka do 1800 roku stanowiła odrębny organizm miejski, będący przez długi okres własnością biskupów poznańskich. W jej sąsiedztwie od 1444 roku pojawiło się nowe miasto – Ostrówek – składające się wyłącznie z jednej ulicy i określane często mianem najmniejszego miasta Polski.
W XVII wieku na Śródkę sprowadzeni zostali bracia zakonni: filipini i reformaci. Do dziś zachowały się należące do nich budynki klasztorne.
XIX wiek i okupacja pruska Polski przyniosły Śródce znaczące przemiany społeczne, urbanistyczne oraz architektoniczne. Jej mieszkańcy zaczęli się organizować w liczne stowarzyszenia o charakterze gospodarczym, sportowym, muzycznym itp. wyrażając tym samym swój patriotyzm i sprzeciw wobec nasilającego się procesu germanizacji.
W tym czasie Śródka, podobnie, jak cały Poznań, decyzją pruskich władz zamienione zostały w silnie ufortyfikowaną twierdzę. Do dziś nie przetrwały istniejące tu niegdyś bramy forteczne czy fort Reformatów. Zachował się natomiast zabytkowy układ urbanistyczny oraz wiele historycznych obiektów, do których należą kościół św. Małgorzaty, dawny klasztor filipinów, kościół św. Kazimierza i dawny klasztor reformatów oraz szereg XIX – wiecznych kamienic.